प्रारम्भिक बाल्यावस्था में स्वास्थ्य एवं शिक्षा पर अध्ययन भारत के संदर्भ में एक समेकित विश्लेषणात्मक अध्ययन
लक्ष्मी, डॉ. शिल्पी वर्मा
सारांश: प्रारम्भिक
बाल्यावस्था मानव जीवन की वह विकासात्मक अवस्था है जिसमें शारीरिक वृद्धि, मस्तिष्कीय
विकास, भाषा, संज्ञानात्मक क्षमता, सामाजिक-भावनात्मक व्यवहार तथा सीखने की आधारभूत
क्षमताएँ तीव्र गति से विकसित होती हैं। स्वास्थ्य, पोषण, देखभाल और प्रारम्भिक शिक्षा
इस प्रक्रिया के पृथक नहीं बल्कि परस्पर निर्भर घटक हैं। प्रस्तुत शोध-पत्र भारत के
संदर्भ में प्रारम्भिक बाल्यावस्था स्वास्थ्य एवं शिक्षा के संबंध का वर्णनात्मक और
विश्लेषणात्मक अध्ययन प्रस्तुत करता है। अध्ययन मुख्यतः द्वितीयक स्रोतों—राष्ट्रीय
शिक्षा नीति 2020, NFHS-आधारित विश्लेषण तथा UNICEF India की हालिया रिपोर्टों—पर आधारित
है। विश्लेषण में बाल पोषण, स्तनपान, पूरक आहार, प्रारम्भिक शिक्षा, ECCE, आंगनवाड़ी
व्यवस्था, सामाजिक-आर्थिक असमानता तथा उत्तर प्रदेश में ECCE भागीदारी पर ध्यान दिया
गया है। उपलब्ध साक्ष्य बताते हैं कि भारत में ECCE को नीतिगत रूप से शिक्षा की आधारभूत
अवस्था में शामिल किया गया है, लेकिन पोषण की गुणवत्ता और सेवाओं की समान पहुँच अभी
भी महत्वपूर्ण चुनौतियाँ हैं। UNICEF India की 2025 nutrition brief के अनुसार लगभग
70 प्रतिशत पाँच वर्ष से कम आयु के बच्चे एनीमिया से प्रभावित हैं और केवल 11 प्रतिशत
बच्चों को minimum acceptable diet मिलता है। NFHS-5 आधारित UNICEF evidence में
42 प्रतिशत शिशुओं को जन्म के पहले घंटे में स्तनपान, 64 प्रतिशत को छह माह तक
exclusively breastfeeding तथा 46 प्रतिशत 6–8 माह के शिशुओं को complementary
food मिलने की सूचना है। अध्ययन का निष्कर्ष है कि बाल स्वास्थ्य, पोषण, परिवार और
प्रारम्भिक शिक्षा को एकीकृत ECCE framework में देखने की आवश्यकता है।
प्रमुख
शब्द: प्रारम्भिक बाल्यावस्था, बाल स्वास्थ्य, पोषण, ECCE, आंगनवाड़ी,
प्रारम्भिक शिक्षा, विद्यालय तत्परता, गृह विज्ञान, भारत।
How to Cite:
[1] लक्ष्मी, डॉ. शिल्पी वर्मा, “प्रारम्भिक बाल्यावस्था में स्वास्थ्य एवं शिक्षा पर अध्ययन भारत के संदर्भ में एक समेकित विश्लेषणात्मक अध्ययन,” International Multidisciplinary Research Journal Reviews (IMRJR) (IMRJR), DOI: 10.17148/IMRJR.2026.030906
Call for Papers
- SubmissionOn or before deadline
- Notificationwithin 7 days
- Publicationwithin 1 day
- FrequencyMonthly (12 issues/year)
Submit to editor@imrjr.com
Submit My PaperChandrakanth Rao Madhavaram, Janardhana Rao Sunkara, Chandrababu Kuraku, Eswar Prasad Galla, Hemanth Kumar Gollangi
Read Article →- 1.
- 2.
- 3.
- 4.
- 5.







